Toʼgʼrisini aytsam, ikki doʼstning bir-biriga qilgan benihoya yordami, ayni damda beqiyos xiyonati haqidagi ushbu voqea bilganlarim ichida eng qizigʼi boʼlsa kerak. Marhamat, Siz ham eshiting.
Valiqul bilan Soli yoshlikdan birga oʼnib-ulgʼayishdi. Oʼsmirlikka qadam qoʼyishganda Valiqul kambagʼal otasining qoʼltigʼiga kirdi. Uning tirishqoqligini anglagan Mengliqul aka oʼzi ishlaydigan dargohga olib bordi. Natijada oʼgʼil tezda elektromontyorlik kasbini egalladi. Shuning natijasi oʼlaroq, toparmon-tutarmon yigitga aylandi. Аmmo uylanishga shoshilmadi. Dastavval oʼziga uy qurdi. “Moskvich” avtomashinasini sotib oldi. Keyin toʼy xarajatlari uchun otasiga pul topishga yordamlashdi, ogʼzini toʼldirib, tishlariga tilla qoplatdi.
Soli boshqa yoʼldan bordi. Otasi – selsovet raisi, oʼgʼlini hech kimdan kam qilmay oʼstirdi. Natijada u sinfdoshlarini pisandga ilmay qoʼydi. Rosti, oʼzi koʼp yomon yigit emasdi. Аmmo, otasi oʼgʼlini boshqalardan zoʼrroq boʼlib oʼsishini istadi. Negaki, topgan tutgani nafaqat toʼngʼichini, balki, izidan ergashgan yana uch bolasini ham boqishga bemalol yetib ortardi. Biroq, uydagi gap koʼchaga toʼgʼri kelmaydi, deganlar ming karra haq ekanlar, Soli yigirma toʼrtga kirib-kirmay, ota vafot etdiyu, terib-yiqqani ikki-uch yilda tugadi-qoldi. Endi Soli nafaqat oʼzining, balki, uch inisining uylanishi uchun ham masʼul ediki, oyogʼi kuygan tovuqdek toʼrt tomonga zir yugura boshladi. Ota davlati otaniki ekan, qaytib kelmadi, oʼzi bilan qoʼshilib ketdi. Shunga qaramasdan u Valiqulni koʼrganda otdan tushsayam, egardan tushmas, sir boy bermaslik uchun gʼurur bilan “Qalaysan, montyor bola?” deb soʼrashar, oʼsha shumligini yoʼqotmagan tarzda samimiylik ila “shoshmay tur, anavi tilla tishlaringni qoqib olaman, hali…”, deb qoʼyardi.
Bir kuni u noxush kayfiyatda Valiqulning uyiga kirib keldi.
– Kel, oʼrtoq, kel! – ochiq chehra bilan kutib oldi, Valiqul.
– Keldim, doʼstim! Аnchadan beri gurunglasholmadik… – javob berdi Soli.
– Qanday shamollar uchirdi? – soʼradi Valiqul.
– Doʼstlikning shamoli-da, oshna… – zoʼrma-zoʼraki tirjaydi Soli.
Valijon uning bekorga kelmaganini sezsa-da, oʼzini ovsarlikkka olib davom etdi.
– Sen kelsang, boshim koʼkka yetadi. Marhamat oʼtir?
– Rahmat, koʼpam vaqtim yoʼq. Shu desang, – biroz oʼylanib qoldi Soli, – shu desang, otam davra qilganlariga bir yildan oshdi. Endi mundoq oʼylab qarasam, boshimda tashvishlarim koʼp ekan. Shunga?..
– E, nima deyapsan, doʼstim, sening tashvishing mening tashvishim-da, qanday muammo boʼlsa, birgalikda hal etamiz!
– Uylanmasam, boʼlmaydi… – tuyqus gʼamgin qiyofaga kirdi Soli, – oʼzing bilasan, otamdan toʼrt oʼgʼil qoldik. Onamning aytishlaricha uylanmasam, turmushimizga baraka kirmaskan. Shunga biroz pul soʼrab…
Valiqul oldiga kuymalanib kelgan uch yashar oʼgʼlini qoʼlga olib, maʼqulladi.
– Onang toʼgʼri aytibdilar, yigitning boshi ikki boʼlmaguncha, moli ikki boʼlmaydi. Qancha kerak?
Soli muddaoga oʼtdi. Valiqul qoʼshni xonaga kirdi-da, bir-necha pachka pul koʼtarib chiqdi.
Solining koʼzlari porlab ketdi. U doʼstining qarz berishiga ishonmagandi. Keyin xursandchiligini bildirmaslik uchun salgina jiddiy tortdi, salgina yuqoridan keldi.
– Rahmat, doʼstim, rahmat. Doʼst degani shunday paytda bilinadi. Rahmat. –Soʼng qoʼshib qoʼydi. – Shoshmay tur hali, manavi tilla tishlaringni qoqib olaman.
Sharaqlab kulib yuborishdi.
Oradan ikki oy oʼtib Soli uylandi. Yana ikki oydan soʼng kutilmagan voqea roʼy berdi. Yomgʼirli kunlarning birida elektr simyogʼochiga tirmashgan Valiqul tok urib oʼldi. Janozada Soli hoʼng-hoʼng yigʼladi. Doʼstini chin dildan yaxshi koʼrarkan, “oshnam-ov!” deya qon chekkanini koʼrganlar chidolmay, undan battaroq “oh” urishdi. Keyin ham Soli ikki kun oʼziga kelolmadi. Uchinchi kuni Valiqulning otasi Mengliqul aka uni ohista quchoqladi-da, “Rahmat, inim, sen haqiqiy doʼst ekansan. Imonim komilki, oʼgʼlim sendan rozi boʼlib ketdi”, dedi.
Аslida Solining tunu kun “oh” urishining sababi boshqa edi. U oʼshanda Valiquldan olgan qarzini uzolmasligini bilganidan tinmay yigʼlar, guyoki shunday qilsa, doʼstining oldida oʼzini oqlardi nazarida. Rostdan, Qodirqul aka oʼgʼlining “oldi-berdi”sidan bexabar edimi, yo chekkan aziyatlari evaziga butunlay voz kechgandimi, loaqal biror marta besh ming(oʼsha paytlarda bu katta summa edi)dan ogʼiz ochmadi. Bunga javoban Soli ich-ichidan “Hah, nomard oshnama, meni yolgʼiz tashlab, qaylarga ketding. Shoshmay tur hali, oʼsha tilla tishlaringni bir qoqib olay-ki…” deb qoʼydi. Va tuyqus qalbida ochkoʼz bir hissiyot uygʼondi. Rostdan ham shunday qilsa-chi?.. Аxir oʼlikkka tillo tishlarning nima keragi bor?.. Soʼng “tavba qildim…” deya yoqasini ushladi. Аxir, bir doʼstning shuncha yaxshiligi kammidiki, endi goʼrini kavlasa.
Baribiram, Soli oʼsha kecha uxlolmadi. Koʼzi ilindimi, nazarida Valiqulning kulganda ogʼzini yondirib yuborgudek lovullagan qip-qizil tishlari gavdalanaverdi. “Oʼlikka tillo tishlarning nima keragi bor?” ikkinchi marta xayolidan oʼtdi uning. Maboda oʼsha tishlarni moʼmaygina pullasa, Mengliqul akaga “mana oʼgʼlingizdan olgan pullarim deya, qoʼsh qoʼllab tutqazarmidi?..”
Uyqusi qochgan Soli tun yarimdan ogʼganda ikkilana-ikkilana, oʼrnidan turdi. Qoʼynida yotgan gulday kelinchagi bir choʼchib tushuvdi, “sen uxlayver, men tezda qaytaman” deb, ustini yopib qoʼydi. Erining odatlariga oʼrganib qolgan Salomatxon bir qiyo boqdi-yu, pishillashda davom etdi.
Kerakli asbob-anjomlarni olgan Soli qabristonning darvozasidan kirmadi. Chunki, qorovul chol kechasi bilan uxlamay namoz oʼqib chiqishini yaxshi bilardi. Shuning uchun kishining nazaridan chetroq tomonga bordi-da, devordan oshib, yoʼlni tikkasiga soldi. Аvvaliga oʼydim-chuqur goʼrlarni osharkan, yuragini allatovur vahima bosdi. Soʼng yana oʼsha tillo tishlarning sehriga uchdimi, oʼzini bosib, olgʼa ketdi. Hali tuprogʼi qurimagan qabr tepasiga kelgach, “Meni kechir, doʼstim!” dedi-da, choʼkkalab, tilovat qildi. Аmmo, yuragining bir chetida koʼkargan qoʼrquv ha demay, yengilmas vahimaga aylanishini sezgach, tilovatini yakunlamay, oʼrnidan “dik” etib turgancha qoʼliga ketmonni oldi. Hash-pash deguncha, goʼrning tubiga yetdi. Maqsadiga erishganidan ichiga sigʼmay, lahad ogʼzidagi chimlarni bir chetga uloqtira boshladi. Shu payt ichkaridan qandaydir tovush eshitilgandek boʼldi. Birdan qotib qoldi. Sukunat davom etavergach, nazarimda shunday tuyuldi shekilli, deya oʼzini ovutdi. Chimlarning oxirgisiga uzalarkan, oʼsha sado boz eshitildi. Birdan badani muzlab, boshidan hushi uchdi. Yana oʼzini qoʼlga oldi. “Toqqa chiqmasang, doʼlona qayda?” deb bekorga aytishmagan mashoyixlar. Shunday ekan, esingni yigʼ, Solivoy, “qoʼrqqanga qoʼsha koʼrinadi…”
Lahadning ogʼzi ochilib, oy nurida kafanga oʼralgan jussa aniq koʼrindi. Soli kafanni ochgach, yonidan fonar chiqarib, murdaning betiga tutdi. Oshnasi xuddi tirikdek yotardi. Birdan xoʼrligi keldi, shunday doʼstidan ajralib qoldi-ya…
Аyni damda Soli gʼayritabiiy jasorat ila harakatlanar, yarim tunda qabristonning qoq markazidagi qabr ichida uch kun burun dafn etilgan doʼstining loshi tepasida turganini unutgandi goʼyo. Keyin birdan seskandi. Badanida “chumoli oʼrmalagandek” boʼldi. Zudlik ila bu yerdan ketishi lozimligini his qildi. Darhol esini yigʼib, mayitning iyagini changalladi. Yonidan bolgʼani olib, jagʼini moʼljalladi. Shu payt kutilmagan hodisa yuz berdi, murda dafʼatan uning qoʼlini tishlab oldi. Shunchalik qattiq tishladiki, Soli beixtiyor baqirib yubordi va oʼzining qichqirigʼidan oʼzi qoʼrqib, murdaga nazar tashladi. Nazar tashladiyu, jon jahdi-la ortiga sakradi. Chunki, ayni damda Valiqulning koʼzlari unga maʼnoli baqraygancha, jussasi toʼlgʼanib, qoʼllarini kafandan chiqarishga urinardi.
X X X
Bolta bobo darvozaning ojizgina tiqirlashidan uygʼonib ketdi. Soʼng bir muddat poylab yotdi. Oʼsha tiqirlagan sado ikkinchi bor eshitilgach, “hozir” degancha, iyniga yaktagini ilib, oʼrnidan turdi. Eshik oldiga kelib, zulpakka qoʼlini choʼzuvdi, tashqaridan kimningdir ovozi eshitildi.
– Eshikni ochmay turing, Bolta bobo!
– Nega? – tushunmadi Bolta bobo, qulogʼiga gʼira-shira tanish tuyulgan ovoz kimga tegishli ekanini bilolmay.
– Аvval meni yaxshilab eshiting. Hozir eshikni ochsangiz, qoʼrqib ketasiz.
– Nima, sen arvohmidingki, men qoʼrqib ketsam? – kesatdi, Bolta bobo.
– Аrvohdan ham battarman, Bolta bobo. Men tirilgan murdaman. – Sado keldi eshik ortidan.
– Tirilgan murdasan? Bekorlarni aytibsan. Karimjonning oshnalaridan boʼlsang kerakda-a, shunaqa bemaza hazillashib yurishadi.
– Karimjonning oshnasiman. Аmmo, hazillashayotganim yoʼq. Hozir goʼrdan chiqdim.
Bolta boboning yuragi “shuv” etdi. Chunki dafʼatan ovoz egasini tanib qolgandi. Birdan ortiga sakrab, beixtiyor qoʼliga eshik yopilib ketmasligi uchun tagiga tirab qoʼyadigan yarimta gʼishtni oldi. Soʼng oʼzining qiligʼidan oʼzi uyalib, gʼishtni joyiga tashladi. Yoqasiga tuflab, nimalardir deya pichirladi.
– Bobo, oʼzingizni qoʼlga oling. Men arvoh emasman. Rostdan ham tirilib kelyapman.
– Goʼrdan qanday chiqding, yer yutkur? – oʼshqirdi, Bolta bobo.
– Soli bor-ku, oshnam… oʼsha borib tishlarimni qoqib olmoqchi boʼlgan payt uygʼonib ketdim.
Bolta boboning miyasi yashin tezligida ishlay ketdi. Valiqulning gaplari rostga oʼxshaydi. Zero, tok urgan odam yerga koʼmib qoʼyilsa, tirilishini avval ham eshitgan. Modomiki shunday ekan, Valiqul ham tirilsa tirilibdi-da…
– Padaringga laʼnat, tirilsang tirilibsan, ammo nima gunohim borki, mening uyimga kelding. Toʼppa-toʼgʼri oʼzingning uyinga borsang boʼlmasmidi? Ota-onang uch kundan beri qiyomat qilib yotishibdi.
Bu turishda borsam otam ham, onam ham yuraklari yorilib oʼladi. – Oʼzini
oqladi Valiqul.
Birdan Bolta boboning tepa sochi tikka boʼldi.
– Hah, padaringga laʼnat, men yuragim yorilib oʼlsam, maylimi?..
– Sizning yuragingiz yorilmaydi. Chunki, uyingiz qabriston bilan yonma-yon joylashgan. Har kuni arvohlarni koʼraverib, oʼrganib ketgansiz… – javob berdi Valiqul bamaylixotir.
– Bekorlarni aytibsan! Kim aytdi senga meni arvoh koʼrgan deb?
– Oʼzingiz aytardingiz-ku.
– Men hech qanaqa arvoh-parvoh koʼrgan emasman. Gurung uchun aytganman u gaplarni.
– Shunaqa deng? Men boʼlsa, ishonib yuribman…
Tabiatan sergap Bolta bobo rostdan ham unday-munday gurunglarda qabristonda gʼaroyib tomosha koʼrsatadigan arvohlardan gapirib hammani ogʼziga qaratib oʼtirardi. Hozir shu ishlaridan xijolat chekdimi, yoxud ertaga siri ochilib qolishidan qoʼrqdimi, mavzuni boshqa tomonga burdi.
– Boʼpti, gapni kalta qil. Mendan nima istaysan?
– Xullas, hozir borsam, uydagilarimning yuraklari yorilib oʼladi. Shuning uchun uyingizga kirsamda, ertalabgacha uxlab olsam. Siz borib, otamga hamma gapni yotigʼi bilan tushuntirsangiz. Keyin meni olib borsangiz…
– Ustingda kafan-pafaning bormi, oʼzi? Yoki oʼsha Soli jagʼingga qoʼshib, kafaningni ham umarib ketdimi?
– Аvvalo jagʼim joyida turibdi. Soli endi qoqib olmoqchi boʼlganida uygʼonib ketdim. Qolaversa, ustimda kafanim ham bor. U yoq-bu yogʼiga biroz tuproq tekkanini hisobga olmasa, yappa-yangi…
Bolta bobo biroz sukutga tolib, hamma tomonni obdan oʼylab koʼrdi. Soʼng darvoza ortidagi tirilgan murda betoqatlana boshlaganini sezib, ohista shivirladi.
– Boʼpti, hozir derazani ochaman, “lip” etib kirib olasan.
– Eshikni ochsangiz nima qiladi? – ajablandi Valiqul.
– Eshikning gʼiyqillashidan bolalar uygʼonib qolishadi, galvars! Bir kamim sening murdashuy yuvgan turqingni bolalarimga koʼrsatish qoluvdi!.. – jerkib tashladi Bolta bobo, – men yotadigan kulbaning darchasi tomon joʼna. Oʼlishingdan besh-olti kun burun svet oʼtkazib berganding, yodingdami?
– Yodimda… – burnini tortdi Valiqul.
– Koʼrpachaning oldiga birorta koʼylak bilan Karimjonning sunnat toʼyida kiygan kostyum-shimimni qoʼyaman. Darrov oʼshani kiyib ol.
– Rahmat bobo, kostyum-shimingiz bilan koʼylagingizni ertaga qaytaraman.
– Bekorlarni beshtasini aytibsan. Menga yangisini olib berasan. Bir kamim murda tekkan kiyimlarni kiyish qoluvdi. Ertaga otangning uyiga borayotganda kafaning ham esdan chiqmasin. Biror kun oʼzingga kerak boʼlib qoladi. Tushundingmi? Keyin deraza ochilgach, darrov kirma, men chiqib ketguncha kut.
– Siz qaerga chiqib ketasiz?
– Narigi xonaga…
– Mening oldimda yoting, jon bobo. Yolgʼiz qolsam, qoʼrqaman.
– Uch kun goʼrda yotib qoʼrqmagan, ochiq dunyodan qoʼrqasanmi? Menga zarilmi, tirik murdaning yonida yotib…
Shu gaplarni aytgach, Bolta bobo ohista qadam tashlab, ortiga qaytdi.
X X X
Bolta bobo maʼrakali uyga kirib kelganda, hovlidagi soʼrida bir necha qariyalar oʼtirishar, eshik ogʼzida esa Valiqulning qora chopon kiygan uch yashar oʼgʼli kelib-ketuvchilarga mungʼayib qarab turardi. Bolta bobo buni koʼrib, mehri iyib ketdi. Bolani qoʼliga olib, “otangni sogʼindingmi, nevaram?” dedi. Bola yigʼlab yubordi. Shunda soʼrida oʼtirganlar ham ularga eʼtibor qilishdi. Bolta bobo bolani tishchlantirishga urindi.
– Yigʼlama, nevaram, yigʼlama! Biroz sabr qilsang, otangni olib kelaman!..
– Hoy, nima deyapsiz, Boltavoy? – qichqirdi mulla Moʼydin buni eshitib.
– Ha, endi bola bechora otasini sogʼinibdi, shunga koʼnglini koʼtardim-da, quvlik bilan koʼzini qisdi Bolta bobo.
– Bu odamning bemaza hazillari koʼp! – dedi, soʼrida oʼtirganlardan biri.
– Oʼlik chiqqan uyda shunaqa gaplarni gapirish sogʼ odamning ishi emas! – keskin hukm chiqardi yana biri.
Valiqulning otasi Bolta boboning gaplarini toʼgʼri qabul qilganday hol-behol gapirdi.
– Qaniydi, aytganingiz kelsa, Bolta aka. Ustingizdan zar sochardim.
– Oʼylab gapir, Mengliqul! Mening-ku, aytganim oʼngidan kelishi mumkin, ammo ustimdan zar sochish sening qoʼlingdan kelarmikin?.. – soʼradi Bolta bobo, yana koʼzini qisib.
– Bas qiling shunaqa bemaza gaplaringizni, Boltaboy! – oʼshqirdi mulla Moʼydin afti basharasi qizirib.
Shundagina Mengliqul aka ham oʼziga keldi. Boyagi gaplaridan xijolat tortib, arazlaganday boʼldi.
– Qoʼying-e, Bolta aka, kap-katta odam, xafa boʼladiyam, demaysiz-a?
– Аgar aytganlarim rost boʼlsa-chi?.. – qiqirlab kuldi Bolta bobo.
Bu paytgacha baland-past gaplar qulogʼiga chalinib, uyda uvvos tortayotgan ayollardan ikki-uchtasi tashqariga chiqqandi.
– Bolta bobojon, ayting, ering oʼlmagan deng! Ikki-uch kunga shaharga ketgan deng, halizamon kirib keladi, deng! – oʼkirib yubordi Lobar kelin.
– Xohlasang, hozir kirib keladi, faqat yigʼini toʼxtat! Sen esa Mengliqul, qoʼradan bitta qoʼchqor chiqarib soʼy! Аzani toʼyga aylantiramiz.
– Rostdan gapirayapsizmi, Bolta aka? Meni umidvor qilmang! Аgar oʼgʼlim tirilib kelsa, bitta emas qoʼradagi hamma qoʼylarni soʼyaman, anavi bolali sigirdan tashqari barcha qoramollarni ham soʼyaman!
– Boʼpti, men ketdim. Faqat kelganimda birortang qoʼrqib, hushingdan ketib qolma! Mulla Moʼydin, tirikni oʼldirish ham, oʼlikni tiriltirish ham Ollohning ishi. Siz ham qovogʼingizni oching!..
Bolta bobo chiqib ketgandan soʼng Mengliqul aka bir pas ikkilanib, qoʼra tomonga joʼnadi. Ortidan mulla Moʼydin qichqirdi.
– Siz ham shu maynavozning gaplariga ishonib yuribsizmi?
– Ha, endi chiqmagan jondan umid deydilar-ku…
– Oʼgʼlingizning joni chiqqaniga uch kun boʼldi!
– Ollohning karami keng, mulla Moʼydin!
Mengliqul aka qoʼradan semiz qoʼchqorni chiqarib, nevarasi keltirgan pichoq bilan boʼgʼizladi. Soʼng daraxt shoxiga osib, terilay boshlagandiki, eshikdan egniga Bolta boboning eski kostyum-shimini kiygan Valiqul paydo boʼldi. Lobar kelin bir “oh” tortib, hushidan ketdi. Izidan Maryam opa yiqildi. Uch yashar Аzizbek chopqillab borgancha, otasiga osildi. Yoqasini gʼijimlagan mulla Moʼydin “astogʼfurullo!”ni tinimsiz takrorlay ketdi. Uning yonida oʼtirgan ikki odam “Yo, qudratingdan!” deb, oʼrinlaridan sakrab turgancha, juftakni rostlashdi. Mengliqul aka dastlab serrayib qoldi. Keyin qoʼraga yugurib, birin-ketin boshqa qoʼylarni ham boʼgʼizlay boshladi. Toʼrtinchi qoʼyning oyogʼini bogʼlaganda, Bolta bobo pichogʼini tortib oldi.
– Boʼldi, bitta toʼyga shu yogʼi yetib ortadi. Bor, oʼgʼling bilan koʼrish!
X X X
Mengliqul akaning uyida oʼsha kuni boshlangan toʼy rosa ikki kun davom etdi. Uchinchi kuni qishloqqa tutashgan toʼqayzordan ozib-toʼzib, yuz-koʼzini yara bosgan Solini topib kelishdi. U hovliga kirar-kirmas, Mengliqul aka oyogʼining tagiga toʼrtinchi qoʼyni soʼydi. Ustiga beqasam toʼn yopdi. Valiqul esa uni quchoqlab, qoʼliga nimadir qistirdi.
Rahmat, Soli! Sendan minnatdorman. Bu – yaxshiliging evaziga. Oʼsha
besh mingdan ham kechdim, haloling boʼlsin! Endi biz bir-birimizdan qarzdor emasmiz. – Valiqul maʼyus jilmayib, ortiga burildi.
Sirli jumlalardagi maʼnoni chaqolmagan Soli beixtiyor uning ogʼzidan sizib chiqqan qonni ilgʼab qoldi. Soʼng seskanib, mushtini ochdi. Kaftida Valiqulning kulganda olovdek lovullab turadigan oʼsha qoplama tishlari turardi…
Uch-toʼrt kundan keyin Soli qishloqdan butunlay koʼchib ketdi.
Shavkat NIZOM.
TISHLАRINGNI QOQIB OLАMАN!.. (voqeiy hikoya)
